نویسنده: حبیبالله اسداللهی
در دوران معاصر، مفهوم «مقاومت» به یکی از پارادایمهای محوری برای تحلیل کنشهای فردی و جمعی در برابر ساختارهای قدرت مسلط تبدیل شده است. این مفهوم صرفاً به تقابل نظامی محدود نیست؛ بلکه طیفی از کنشها را در برمیگیرد که هدف آنها ایستادگی در برابر نیروهایی است که توازن اجتماعی، سیاسی یا هویتی را بر هم میزنند.
بااینحال، مقاومت پدیدهای یکدست نیست و ریشههای متفاوتی دارد. این ریشهها میتوانند از ایدئولوژیهای سکولار و جریانهای ملیگرایانه تا انگیزههای عمیق دینی و باورهای اعتقادی امتداد یابند. در تحلیل جامعه ایران، این تمایز به مسئلهای کانونی تبدیل شده است. از یکسو، برخی تحلیلگران ماهیت مقاومت ایرانیان را عمدتاً در چارچوب ملیگرایی و دفاع از هویت ملی تفسیر میکنند. از سوی دیگر، برخی جریانات میکوشند مفهوم «مقاومت» را از خاستگاه دینی و انقلابی آن جدا کرده و آن را بهمنزله کنشی در برابر نظام جمهوری اسلامی بازتعریف کنند.
یافتههای پیمایش «سنجش مقاومت مردم تهران در جنگ دوازدهروزه با اسرائیل» که با نمونه هزارنفری از افراد بالای 15 سال مناطق 22 گانه شهر تهران بهصورت مصاحبه حضوری انجام شده است، نشان میدهد که هیچیک از این دو قرائت بهتنهایی توان توضیح کامل پدیده را ندارد. دادههای این مطالعه نشان میدهد که خاستگاه اصلی مقاومت در جامعه ایران ریشهای عمیقاً دینی دارد؛ ریشهای که در تقابل با ساختارهای سلطه جهانی و در چارچوب صیانت از هویت و ارزشهای اسلامی فهمیده میشود.
در همین راستا، در این مطالعه مضمون برخی آیات مرتبط با مقاومت نیز موردسنجش قرار گرفت:
|
گویه
|
سوره و آیه
|
متن آیه
|
|
«هرگاه مظلومان را یاری کنیم، خدا ما را در برابر زورگویان یاری میکند»
|
سوره حج، آیه ۴۰
|
وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ، إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ»
|
|
سوره نساء، آیه ۷۵
|
«وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ…»
|
|
«در روزهای جنگ، با یاد خدا آرامش مییافتم»
|
سوره رعد، آیه ۲۸
|
«أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»
|
|
«باور داشتم اگر ایستادگی کنیم خدا کمکمان میکند»
|
سوره محمد، آیه ۷
|
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ»
|
|
«راه نجات کشور تسلیم نشدن در برابر خواستههای آمریکا است.»
|
آیه ۱۹۵ سوره بقره
|
«وَأَنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَلَا تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَى التَّهْلُکَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ»
|
|
آیه ۱۴۱ سوره نساء
|
وَلَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا»
|
|
«باید آنقدر ایستادگی کنیم تا کسی جرأت حمله به ما را نداشته باشد.»
|
آیه 60 سوره انفال
|
«وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ… تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ»
|
یافتههای این تحقیق نشان میدهد که «آیات مقاومت» ــ آیات مرتبط با نصرت الهی، یاری مظلوم، ثبات قدم و آرامش در سختی ــ همچنان یکی از محکمترین بنیانهای باور عمومیاند.
1ـ 75.7 درصد از مردم تهران در جنگ دوازدهروزه اسراییل، معتقدند «هرگاه مظلومان را یاری کنیم، خدا ما را در مقابل قدرتهای زورگو یاری میکند.»
2ـ 89.5 درصد از مردم تهران در جنگ دوازدهروزه اسراییل بیان داشتهاند که «در روزهای جنگ، با یاد خدا، به خودم آرامش میدادم».
3ـ 80.6 درصد از مردم تهران در جنگ دوازدهروزه اسراییل بیان داشتهاند که «در روزهای جنگ باور داشتم اگر ایستادگی کنیم خدا کمکمان میکند».
4ـ 77.1 درصد از مردم تهران در جنگ دوازدهروزه اسراییل بیان داشتهاند که «جنگ نشان داد راه نجات کشور تسلیم نشدن در برابر خواستههای آمریکاست».
5ـ 75.2 درصد از مردم تهران در جنگ دوازدهروزه اسراییل، بیان داشتهاند که «با توجه به تجربه جنگ دوازدهروزه، فهمیدم باید آنقدر ایستادگی کنیم تا کسی جرأت حمله به ما را نداشته باشد».
این سطح از اعتقاد صرفاً یک گرایش دینی نیست، بلکه یک سازوکار هویتی و روان اجتماعی است که طی دههها در تجربه جمعی ایرانیان رسوب کرده است. دلایل این پایایی را میتوان در چند محور تحلیل کرد.
اول، این آیات دقیقاً به تجربه زیسته مردم گره خوردهاند. مفهوم یاری مظلوم (نساء ۷۵)، آرامش با یاد خدا (رعد ۲۸) و وعده نصرت در استقامت (محمد ۷) برای جامعهای که دورههای طولانی تنش، جنگ، فشار خارجی و احساس تهدید را تجربه کرده، صرفاً یک گزاره دینی نیست؛ یک چارچوب معنایی است که رنج، خطر و ایستادگی را قابلفهم میکند.
دوم، این آیات در نظام معنابخش رسمی ــ اعم از مدرسه، مسجد، رسانهها و مناسبات آیینی ــ حضور پایدار و مداوم داشتهاند. مطالعات اجتماعی نشان میدهد که «تکرار معنایی» و «حضور نمادین» در طول نسلها، آیات مقاومت را از سطح توصیه اخلاقی به سطح ستون هویتی ارتقا داده است. این حضور پایدار، با حوادثی مانند دفاع مقدس و دورههای تحریم، از حالت نمادین به حالت تجربی منتقل شده و به همین دلیل، باورپذیری آن بالا مانده است.
سوم، آیات مقاومت نوعی پیوند میان «توان فردی» و «پشتیبانی فرا انسانی» ایجاد میکنند. این امر بخشی از نیاز روانی جامعه در شرایط فشار است: اگر فرد احساس کند که استقامت او بخشی از یک طرح کلان الهی است، رنج و خطر برای او معنا پیدا میکند و امید پایدار میماند. این همان سازوکاری است که در ادبیات علوم رفتاری از آن بهعنوان «معنا بخشی در موقعیت بحران» یاد میشود.
چهارم، آیات مقاومت ساختاری دوگانه و ساده فهم دارند: مظلوم در برابر ظالم، صبر در برابر سختی، یاری خدا در برابر تهدید. این دوگانهسازی به دلیل سادگی مفهومی، قدرت روایت سازی بالایی ایجاد میکند و برای افکار عمومی قابل جذب است. به همین دلیل، حتی در نسلهای جوانتر، این آیات هنوز کارکرد هویتی و نمادین خود را حفظ کردهاند.
جمعبندی این تحلیل نشان میدهد که اعتقاد مردم به آیات مقاومت بیش از آنکه صرفاً ناشی از باور دینی باشد، نتیجه همنشینی دین، تجربه تاریخی زندگی مردم است. این آیات نظامی از معنا، امید و مشروعیت اخلاقی ایجاد میکنند که در زمانه تنش، کارکرد اجتماعی بالایی دارد. همین کارکرد است که میزان اعتقاد عمومی را حتی در شرایط تغییرات فرهنگی حفظ کرده است.